Yaponları heyran edən Lütfüzadə

lütfüzadə

lütfizadə

Yaponları öz kəşfi ilə heyran qoyan azərbaycanlı elm adamı: Lütfi Zadə

Adı dünya elminin nəhəngləri ilə bir sırada çəkilən Lütfi Zadənin də elmə bəxş etdiyi töhfələrin vətəni yoxdur, alimin isə Vətəni Azərbaycandır. Dünyaya tanınmış ədiblər, bəstəkarlar, rəssamlar və ən nəhayət dahilər bəxş etmiş Azərbaycan!

Lütfi Zadəyə dünyada şöhrət qazandıran və bu gün istehsalatda geniş tətbiq edilən, eyni zamanda, dünya elmində inqilab hesab olunan qeyri-səlis məntiq (ingl. fuzzy logic) nəzəriyyəsidir.

Aparıcı dünya şirkətləri tərəfindən tətbiq olunan bu nəzəriyyə 1965-ci ildə işlənib hazırlanıb. Nəzəriyyə uzun müddət Amerikanın elmi ictimaiyyəti tərəfindən qəbul edilməsə də, ötən əsrin 80-ci illərində yaponiyalı alimlərinin diqqətini cəlb edib və yaponlar bu unikal nəzəriyyədən yararlanmaq qərarına gəliblər. Lütfi Zadə nəzəriyyəsinin tətbiqi Gündoğan ölkəsimə milyardlar qazandırıb…

ABŞ-da bu nəzəriyyə hələ müzakirə olunurdu çünki “qeyri-səlis” anlayışı “qeyri-dəqiq” kimi qəbul olunur və “dəqiq olmadığı” əsas gətirilərək qəbul olunmurdu. Elə bu zaman bu orijinal fikri yaponlar alıb inkişaf etdirdilər. Öncə bu nəzəriyyəyə qarşı olan soyuq münasibətin qarşısını almaq yolunu araşdırdılar. “Fuzzy”ni yapon dilindəki qarşılığı olan “aimai” (qeyri-müəyyən) şəklində tərcümə etməyib eynilə ingiliscədəki ifadə – “faaci” şəklində saxladılar. “Faaci” istifadə oluna-oluna “ağıllı” mənasını ifadə etdi.

Dünyanın ən inkişaf etmiş metrosu olaraq qəbul edilən Yaponiyadakı Sendai`də təxminən 14 km boyunca 16 stansiyada dayanan qatar, o qədər yumşaq hərəkət edir ki, ayaq üstdə dayanan sərnişinlər yalnız yüngülcə yellənirlər. Vaqonların çoxunda ayaq üstdə dayanan 20 sərnişindən ancaq dörd-beşi bir yerdən tıtmaq ehtiyacı hiss edir. Bu, metroda bir akvariumu bir damlasını belə yerə tökmədən daşımaq mümkündür. Məhz bu kimi sistemlərin əsasında qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinin tətbiqi dayanır. Ondakı təsir-reaksiya müddəti insanlardakından üç qat daha qısadır. Ayrıca 10 % yanacaq qənaəti təmin edər və indiyə qədər heç bir təhlükəyə yol açmayıb.

Yaponiyada onlarla belə firma bu qayda ilə fotoapart və video kameralarında, avtomobil, qatar və sənaye əməliyyatlarının idarə edilməsində tətbiqə başladı. Hal-hazırda “Mitsubishi”, “Toshiba”, “Sony”, “Orison”, “Kanon”, “Piko”, “Aneson”, “Honda”, “Neck” və digər şirkətlər bu qaydanın ticari məqsədli tətbiqi ilə maraqlanmaqdadır. Müxtəlif şirkətlərin məsləhətçilərinə görə, bu, qaydanın istehsal prosesində tətbiqindən əldə olunan nəticələr ağlasızmaz dərəcədə böyükdür. Qeyri-səlis texnologiyanın tətbiq olunduğu sahələrdə görülməmiş dəyişikliklər reallaşmaqda və bu, milyardlarla qazanc gətirməkdədir…

Bu, nəzəriyyə Yaponiyaya ilk gəldiyi zaman 3 mindən çox elm adamına onun üzərində çalışmaq vəzifəsi verilmişdi. Çox qısa bir müddətdə qeyri-səlis məntiqlə çalışan elektron cihazların əldə edildiyini söyləməliyik (Səməd Möhbəddin. “Dünya dahilərsiz yaşaya bilmir”, 2000, s.145).

Qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinin 1980-ci ildən sonra tətbiq sahələri getdikcə genişlənmiş, Yaponiyadan sonra Almaniya, Fransa, Danimarka, Rusiya və Çin kimi ölkələr də qeyri-səlis məntiq üzrə mütəxəssislər yetişdirməyə başlamışlar (Alan, 2003).

Lider ölkə Yaponiyadır, Çin onu təqib etməkdədir. Lütfi Zadənin bildirdiyinə görə, Çində təxminən 10 min elm adamı qeyri-səlis məntiqlə maraqlanmaqdadır (Blair, 1994).

Beynəlxalq Qeyri-səlis Sistem dərnəyi 1987-ci ildə Tokioda konfrans təşkil etdi. Bu konfrans ilə qeyri-səlis məntiqə göstərilən maraq birdən-birə artmağa başladı. Bu, konfransda qeyri-səlis məntiqlə proqramlaşdırılmış bir robot bir çiçəyi incə bir çubuğun üzərində düşməyəcək şəkildə buraxmağı bacarmışdır.

Yaponiyanın OMRO Qrupu, böyük firmalara sağlamlıq xidməti verən sistemlərə aid beş tibbi məlumat strukturlarına qeyri-səlis məntiq normaları ilə nəzarət etməkdədir. 1985-ci ildə Masaki Tokak və Hiroyuki Vatanabe tərəfindən inkişaf etdirilən “qeyri-səlis çip”lər, yəni qeyri-səlis məntiqlə çalışan “mikro elektronik dövrələr” saniyədə təxminən 2 milyon əməliyyat edə bilmək qabiliyyətinə malikdir. Bu yonqarlar/çiplərlə təchiz edilən mikroişlədici dərhal və hər sahədə daha çox məhsuldar nəticələr verir.

Qasırğalı havalarda dənizdə köməksiz qalan gəmiçiləri qurtarmaq üçün istifadə edilən vertolyotları idarə etmək olduqca çətindir. Yaponiyadakı bir araşdırma institutu bu, vertolyotların kompyuterdə simulyasiyasını hazırlayıb və sonra da maketini çıxarıblar. Qeyri-səlis məntiq proqramıyla nəzarət edilən bu simulyasiya və maketdə hər hansı bir yellənmə və sarsıntı olmadan, insanların istifadə etdiyi vertolyotların əksinə mismarla çaxılmış kimi sabit bir şəkildə havada qaldığını görmək mümkündür (Alan, 2003).

Lütfi Zadənin nəzəriyyələrini XXI əsr məzmununda qiymətləndirmək lazımdır. Çünki bu nəzəriyyələr XXI əsr üçün daha əhəmiyyətli və daha lazımlıdır. Bu gün Lütfi Zadə yalnız bir riyaziyyatçı və kibernetik olaraq deyil, paradiqma yaratmış biri olaraq qəbul edilir. Dünyanın öndə gedən bütün universitetlərində kibernetika nəzəriyyələr əsasında öyrənilir. Elmi Araşdırma Mərkəzi, NASA da daxil olmaqla, kibernatikanı bu nəzəriyyələr işığında araşdırmaqda və tətbiq etməkdədir. Onun nəzəriyyələri sənayeyə, elmə və texnikaya, müasir texnologiyalara geniş təsir edib. Lütfi Zadə, eyni zamanda, “Təəssüratlar nəzəriyyəsi”, “Sistemlər nəzəriyyəsi”, “Sözlə işləyən kompyuter nəzəriyyəsi”, “Optimal süzgəclər nəzəriyyəsi” kimi dünya elminin inkişafında, onun yeni əsaslar üzərində qurulmasında mühüm rol oynamış elmi kəşflərin müəllifidir. O, ilk dəfə qərar vermə proseslərinin qəti qaydalarını inkişaf etdirib, müasir riyaziyyat və kibernetikanın əsasını qoyanlardan biri olaraq tanınıb.

Lütfi Zadə özünün ən böyük elmi fantaziyasından biri olan – “Soft Computing” nəzəriyyəsi adlanan yeni nəzəriyyənin əsas postulatlarını formalaşdırır və süni intellektin qlobal metodologiyasının təməli olan eyni adlı texnologiyanın qurulma prinsiplərini işləyib hazırlayır. Bu nəzəriyyə özündə qeyri-səlis məntiqi, süni neyron şəbəkələrini, genetik alqoritmləri, xaos nəzəriyyəsini, müxtəlif hesablama paradiqmlərinin intellektual kombinasiyasını, o cümlədən, ehtimallı məntiqi nəticə çıxarmanı əhatə edir. Hal-hazırda bu nəzəriyyədən bank işində, texniki və iqtisadi sistemlərdə çox geniş istifadə olunur.

“Soft computing” nəzəriyyəsini ilk dəfə “Matsusita” şirkəti 1991-ci ildə paltaryuyan maşınlarında istifadə etdi. Paltaryuyan maşın paltarların çirklilik dərəcəsini, ağırlığını, yuyucunun növünü, paltarların xüsusiyyətlərini, su istilik dərəcəsini və s. nəzərə alırdı (Səməd Möhbəddin, 2000, s.98). Nəticədə, daha böyük, daha sürətli, daha avtomatik, eyni zamanda, daha kiçik, daha səssiz, daha kompleks yuyan, daha rahat … maşınlar meydana gəldi.

Qeyd edək ki, Lütfi Zadə 1989-cu ildə qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinin sənayedəki uğurlarına görə, Yaponiyanın elm adamlarına verdiyi ən yüksək mükafat – “Honda” mükafatı ilə təltif olunub və ona 10 milyon yen də (təxminən 77.000 dollar) verilib. Bundan başqa Yaponiyanın “Honda” şirkəti tərəfindən elm adamı mükafatına layiq görülüb. Azərbaycanlı elm adamına dəyər verən Yaponiya bununla dünya elminə nə qədər dəyər verdiyini bir daha nümayiş etdirib.

“Quasar” və “Panasonik” markalarını buraxan “Matsusita” şirkəti qeyri-səlis məntiqin istehsala tətbiqindən sonra 1991-92 illərində milyardlarla dollar dəyərində mal istehsal edib satdı. Gəlin aşağıdakı cədvəldə qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinin işləmə mexanizminə baxaq:

Məhsul
Şirkət
Qeyri-səlis məntiqin funksiyası
Lif nəzarəti
Fujitec-Toshiba,
Mitsubishi, Hitachi
Sərnişin sıxlığını qiymətləndirir. Beləcə, gözləmə zamanı azalır. 
 
SLR fotoaparat cihazı
Sanyo-Fisher,
Kanon, Minolta
Ekranda bir neçə obyektin olması vəziyyətində belə ən yaxşı fokusu və işıqlandırmanı təyin edir.
Video kamera
Panasonic
Cihazın əllə tutulması səbəbiylə çəkiliş əsnasında yaranan sarsıntıları aradan qaldırır.
Paltaryuyan
Matsushita
Paltarın çirkliliyini, ağırlığını, parça növünü müəyyən edir və ona görə yuma proqramı seçir.
Tozsoran
Matsushita
Yerin vəziyyətinə və çirkliliyinə əsasən mühərrikin gücünü nizamlayır.
Su qızdırıcı
 Matsushita
İsidiciliyi istifadə edilən suyun miqdarına və istiliyinə görə nizamlayır.
 Kondisioner
 Mitsubishi
Mühit şərtlərini qiymətləndirərəkən yaxşı iş vəziyyətini müəyyən edər və otağa daxil olan insanların sayı artıdıqca soyutmağı artırar.
ABS əyləc sistemi
Nissan
Təkərlərin qıfıllanmadan tormozlanmasını (əyləc) təmin edir.
Polad sənayesi
Nippon Steel
Ənənəvi nəzarətçilərin yerini alır.
Sendai Metro Sistemi
Hitachi
Sürətin artıb azlamasını nizamlayaraq rahat səfəri və gücün qənaətedilməsini təmin edir.
Sement sənayesi
Mitsubishi
Chem
Dəyirmanda istilik və oksigen nisbətini nəzarətdə saxlayır.
Televizor
Sony
Ekran kontrastını, parlaqlığını və rəngini nizamlayır.
Cib kompyuteri
Sony
Əl yazısı ilə məlumat və əmr girişinə imkan yaradır.

157 Comments

  1. cialis from canada 21 Oktyabr 2018
  2. cialis 21 Oktyabr 2018
  3. EsperSor 21 Oktyabr 2018
  4. EsperSor 21 Oktyabr 2018
  5. EsperSor 21 Oktyabr 2018
  6. cialis 21 Oktyabr 2018
  7. levitra 21 Oktyabr 2018
  8. LeonidaSor 21 Oktyabr 2018
  9. buy cialis 21 Oktyabr 2018
  10. LeonidaSor 22 Oktyabr 2018
  11. buy levitra 22 Oktyabr 2018
  12. buy cialis online 22 Oktyabr 2018
  13. buy cialis 22 Oktyabr 2018
  14. LeonidaSor 22 Oktyabr 2018
  15. LeonidaSor 22 Oktyabr 2018
  16. LeonidaSor 22 Oktyabr 2018
  17. LeonidaSor 22 Oktyabr 2018
  18. LeonidaSor 22 Oktyabr 2018
  19. buy cialis 22 Oktyabr 2018
  20. buy levitra 22 Oktyabr 2018
  21. LikaSor 22 Oktyabr 2018
  22. LikaSor 22 Oktyabr 2018
  23. LikaSor 23 Oktyabr 2018
  24. cialis tablets 23 Oktyabr 2018
  25. LikaSor 23 Oktyabr 2018
  26. LikaSor 23 Oktyabr 2018
  27. LikaSor 23 Oktyabr 2018
  28. LikaSor 23 Oktyabr 2018
  29. LikaSor 23 Oktyabr 2018
  30. LikaSor 23 Oktyabr 2018
  31. LikaSor 23 Oktyabr 2018
  32. LikaSor 23 Oktyabr 2018
  33. LikaSor 23 Oktyabr 2018
  34. LikaSor 23 Oktyabr 2018
  35. LikaSor 23 Oktyabr 2018
  36. LikaSor 23 Oktyabr 2018
  37. cialis coupon 23 Oktyabr 2018
  38. cialis coupon 23 Oktyabr 2018
  39. LikaSor 23 Oktyabr 2018
  40. LikaSor 23 Oktyabr 2018
  41. LikaSor 23 Oktyabr 2018
  42. cialis coupon 23 Oktyabr 2018
  43. LikaSor 23 Oktyabr 2018
  44. LikaSor 23 Oktyabr 2018
  45. LikaSor 23 Oktyabr 2018
  46. LikaSor 23 Oktyabr 2018
  47. LikaSor 23 Oktyabr 2018
  48. LikaSor 23 Oktyabr 2018
  49. LikaSor 23 Oktyabr 2018
  50. LeonidaSor 23 Oktyabr 2018
  51. buy cialis 23 Oktyabr 2018
  52. LeonidaSor 23 Oktyabr 2018
  53. LeonidaSor 23 Oktyabr 2018
  54. buy cialis 23 Oktyabr 2018
  55. buy cialis 23 Oktyabr 2018
  56. levitra 20 mg 24 Oktyabr 2018
  57. LeonidaSor 24 Oktyabr 2018
  58. LeonidaSor 24 Oktyabr 2018
  59. LeonidaSor 24 Oktyabr 2018
  60. LeonidaSor 24 Oktyabr 2018
  61. LeonidaSor 24 Oktyabr 2018
  62. LeonidaSor 24 Oktyabr 2018
  63. LeonidaSor 24 Oktyabr 2018
  64. cefdinir 300 mg 24 Oktyabr 2018
  65. LeonidaSor 25 Oktyabr 2018
  66. LeonidaSor 25 Oktyabr 2018
  67. Laura Batiste 25 Oktyabr 2018
  68. LeonidaSor 25 Oktyabr 2018
  69. LeonidaSor 25 Oktyabr 2018
  70. Robert Eastham 25 Oktyabr 2018
  71. William Lopez 25 Oktyabr 2018
  72. Iris Mccray 25 Oktyabr 2018
  73. Bernice Aviles 25 Oktyabr 2018
  74. adidas pure boost 26 Oktyabr 2018
  75. RoaldSor 26 Oktyabr 2018
  76. RoaldSor 26 Oktyabr 2018
  77. RoaldSor 26 Oktyabr 2018
  78. RoaldSor 26 Oktyabr 2018
  79. Nancy Potter 26 Oktyabr 2018
  80. Roger Deel 26 Oktyabr 2018
  81. Charles Jutras 26 Oktyabr 2018
  82. cat boots 27 Oktyabr 2018
  83. jordan shoes 27 Oktyabr 2018
  84. nike sneakers 28 Oktyabr 2018
  85. Rita Berg 29 Oktyabr 2018
  86. Heather Berry 29 Oktyabr 2018
  87. lacoste online shop 29 Oktyabr 2018
  88. Carla Geerdes 29 Oktyabr 2018
  89. ErazmSor 29 Oktyabr 2018
  90. ErazmSor 29 Oktyabr 2018
  91. ErazmSor 29 Oktyabr 2018
  92. ErazmSor 29 Oktyabr 2018
  93. James Gonzalez 29 Oktyabr 2018
  94. ErazmSor 29 Oktyabr 2018
  95. golden goose sneakers 30 Oktyabr 2018
  96. Ruth Graciano 30 Oktyabr 2018
  97. Sandra Rodriguez 30 Oktyabr 2018
  98. crazy explosive 31 Oktyabr 2018
  99. Marsha Brown 31 Oktyabr 2018
  100. Anna Evans 31 Oktyabr 2018
  101. hermes belts 31 Oktyabr 2018
  102. IgnatijSor 1 Noyabr 2018
  103. hogan outlet online 1 Noyabr 2018
  104. IgnatijSor 1 Noyabr 2018
  105. Like 1 Noyabr 2018
  106. IgnatijSor 1 Noyabr 2018
  107. IgnatijSor 1 Noyabr 2018
  108. IgnatijSor 1 Noyabr 2018
  109. IgnatijSor 1 Noyabr 2018
  110. Like 2 Noyabr 2018
  111. adidas nmd runner 2 Noyabr 2018
  112. IgnatijSor 2 Noyabr 2018
  113. IgnatijSor 2 Noyabr 2018
  114. IgnatijSor 2 Noyabr 2018
  115. IgnatijSor 2 Noyabr 2018
  116. IgnatijSor 2 Noyabr 2018
  117. huarache shoes 3 Noyabr 2018
  118. ปั้มไลค์ 3 Noyabr 2018
  119. Mary Mattingly 3 Noyabr 2018
  120. Carolyn Melton 4 Noyabr 2018
  121. ปั้มไลค์ 4 Noyabr 2018
  122. michael kors outlet 4 Noyabr 2018
  123. Gilberto Duke 4 Noyabr 2018
  124. Lawerence Daniels 4 Noyabr 2018
  125. Thomas Peale 4 Noyabr 2018
  126. Gary Horton 4 Noyabr 2018
  127. Barbara Vasil 5 Noyabr 2018
  128. yeezy boost 5 Noyabr 2018
  129. Raymond Davis 5 Noyabr 2018
  130. Maurice Lee 5 Noyabr 2018
  131. Les Shepard 5 Noyabr 2018
  132. SabinSor 5 Noyabr 2018
  133. Jacqueline Davis 10 Noyabr 2018

Leave a Reply